|
|
|
EDYTUJ
- teraz możesz uzupełnić opis tego parku przy pomocy
WIKI na naszej nowej stronie Parki 2.0
Zespół pałacowo-parkowy w Zatorze powiat oświęcimski Gmina Zator położona jest w zachodniej Małopolsce, 46 km na zachód od Krakowa, 50 km na wschód od Bielska-Białej, 48 km od Katowic. Zespół zamkowo-parkowy w Zatorze położony jest w południowo-wschodniej części starego miasta bezpośrednio przy skarpie doliny Skawy. Składa się z obiektów: - zamku wzniesionego w 1455 r. w stylu gotyckim i przebudowanego do obecnej postaci w XIX w., przez architekta Franciszka Marię Lanciego, przy współpracy Parysa Filippiego. - fragmentu muru obwodowego z bramami zbudowanego w 1836 r. w stylu neogotyckim po północnej stronie zamku bramą wjazdową między zamkiem, a oficyną. - oficyny z 1836 roku usytuowanej w linii muru otaczającego zespół pałacowo-parkowy. - parku otaczającego zamek od strony wschodniej, zachodniej i południowej, położonego częściowo na stoku i poniżej skarpy. Zamek ma kształt prostokąta o trzech kondygnacjach z wysuniętą na zewnątrz w formie ryzalitu wieżą. Jest ona wyższa o jedną kondygnację od reszty budynku. Ta część jest najstarsza i pochodzi z pierwotnego zamku gotyckiego. Słynne było wyposażenie zamku w XIX. Potoccy sprowadzili tu bowiem wiele wspaniałych dzieł sztuki i pamiątek narodowych. Wstęp na zamek do niedawna wolny w czasie pracy Rybackiego Zakładu Doświadczalnego. Obecnie zamek i brama zamknięta z powodu toczącej się w sądzie sprawy wniesionej przez spadkobierców. Historia Zespół zamkowo-parkowy w Zatorze jest ogrodem tarasowym, dwupoziomowym, który powstał w otoczeniu zamku. Zamek został wzniesiony w latach 1445-1447, w miejscu domniemanego gródka książęcego dla pierwszego księcia zatorskiego Wacława z linii Piastów Śląskich. Każdy poddany został zobowiązany do odpracowania dwóch dni w tygodniu przy budowie rezydencji książęcej. Pierwotnie była to prostokątna, piętrowa budowla w stylu gotyckim z cegły, na głębokich fundamentach z dużą dwukondygnacyjną wieżą pośrodku. Niewielkie księstwo zatorskie wyodrębniło się z księstwa oświęcimskiego i zajmowało obszar wokół miasta Zator. Samodzielne przetrwało do roku 1494 kiedy to syn Wacława sprzedał je królowi Janowi Olbrachtowi. Gotycka budowla była do 1513 roku siedzibą książąt zatorskich, a w późniejszym okresie z inicjatywy Zygmunta Starego zamek stał się siedzibą polskich starostów niegrodowych. Pierwszym z nich był Andrzej Kościelecki Ogończyk. Gdy w 1550 roku stanowisko przejął innowierca Mikołaj Myszkowski, zamek stał się centrum reformacji. Zniszczono wtedy katolicką kaplicę zamkową. W XVI wieku zamek został przebudowany w stylu renesansowym. Powstał też wtedy piękny tarasowy ogród. W roku 1564 księstwo zostaje włączone do Korony i weszło w skład województwa krakowskiego zachowując jednak nazwę księstwa i dużą autonomię. Ostatni starosta zatorski Piotr Dunin w 1772 r. przebudował rezydencję oraz dobudował drugie piętro. W czasie wojen ze Szwedami zamek bardzo ucierpiał i nie nadawał się już do zamieszkiwania, a po rozbiorze Polski został przejęty przez Austryjaków. Ostatnim starostą został Fryderyk Piotr Dunin herbu Łabędź, który odkupił od rządu austryjackiego dobra zatorskie wraz z zamkiem. Dokonał jego remontu i przebudował go na wygodną rezydencję. Następnie obiekt przechodził w ręce Poniatowskich, Tyszkiewiczów herbu Leliwa, Wąsowiczów herbu Gozdawa, aż w końcu do II wojny światowej był własnością Potockich. Sale mieściły wspaniałe zbiory historyczne sprowadzone właśnie przez Potockich. Wymienia się m.in.: arcydzieła, rzeźby, stare zbroje, posążki egipskie i greckie, mozaiki, marmury, stylowe meble, srebrną tacę królowej Bony, pozłacane sztućce Napoleona. Na piętrze ówczesnego zamku urządzono galerię i bibliotekę. W galerii podziwiać można było obrazy m.in.: Leonardo da Vinci, Marcello Bacciarellego, weneckiego malarza Bernarda Canaletto, hiszpańskiego malarza Francisco Zurbarana. W 1836 roku nastąpiła wielka przebudowa zamku w pałac neogotycki pod kierunkiem włoskiego architekta Marię Lanciego i Parysa Filipiego. Powstała wtedy ryzaltowa wieża z czterema nadwieszonymi wieżyczkami, bramą wjazdową z blankami, wnętrza ozdobiono sztukateriami i pięknymi kominkami. Na zewnątrz powstały przebudówki i przekomponowany z ogrodów park krajobrazowy. W rękach rodu Poniatowskich zamek zostaje do 1939 r. W okresie okupacji hitlerowskiej zamek zajął Wehrmacht. Stał się on obozem przesiedleńców niemieckich. Budowla uległa dewastacji, a bogate zbiory dzieł sztuki zostały zrabowane przez hitlerowców. Po wojnie zamek był ruiną. Składowano w nim zboże i inne towary, zamieniono go też na koszary. W 1951 roku przekazano zamek Instytutowi Zootechniki z Krakowa, gdyż to pozwoliło zapobiec dalszemu ziszczeniu obiektu. 10 lat później przeprowadzono remont i odbudowę obiektu pod kierunkiem Józefa Dutkiewicza. W ten sposób przywrócono wygląd zamku z 1836 roku. Wewnątrz na uwagę zasługują dwie pary sal po obu stronach na parterze, bogato dekorowane cennymi malowidłami i sztukateriami w stylu tzw. pompejańskim przez Włocha Liattiego i Kajetana Golińskiego. Po lewej stronie sieni znajdują się sale - Myśliwska i Złota w układzie sklepień przełomu XVIII i XIX wieku. W sali Złotej zachowały się ślady 14-karatowego złota. Po prawej stronie w salach Bluszczowej i Paprociowej znajdują się sklepienia kolebkowe z lunetami. Zamek przekazano w 2000 roku Rybackiemu Zakładowi Doświadczalnemu z Olsztyna, jednak dwa lata temu opuścił on podupadający w ruinę obiekt. Plan parku z 1845 roku przedstawia ogród krajobrazowy typu angielskiego z zachowanymi niewielkimi fragmentami ogrodu geometrycznego w postaci czterech prostokątnych kwater przylegających do zamku. Po przeciwnej stronie znajdowała się winnica, a dolny ogród był swobodnym układem ścieżek i drzew. Część ogrodu położona na górnym tarasie wyłożona była płytami, otoczona kamienną balustrada z wazonami i marmurowymi posągami. W roku 1960 roku podzielono obiekt na dwie części: „miejską” i „instytutową” oddzielając je od siebie płotem z siatki (istnieje on do dziś). Do lat pięćdziesiątych XX wieku niektóre elementy ogrodu na terenie górnym uległy zatarciu. Koło roku 1954 brak było kolistego zajazdu, a grupę kwater podkreślały jedynie dwa rzędy lip. Elementy te wraz z układem ścieżek odtworzono w nieco zmienionej postaci dopiero w latach sześćdziesiątych XX wieku. Do dnia dzisiejszego nie zachowały się na tarasie górnym kamienne balustrady z rzeźbami, a po wazonach zostały jedynie podstawy. O geometrycznym charakterze świadczy obecnie jedyny układ przejść, dzielący tę część parku na cztery prostokątne kwatery, na których środku posadzone są srebrne świerki. Połączenie komunikacyjne między górnym i dolnym ogrodem uległo całkowitemu zatarciu. Układ drzewostanu na stoku skarpy na północny wschód od zamku wskazuje na ślad przebiegającej tu dawnej ścieżki. Park składa się z dwóch części, bardzo różniących się od siebie. Część górna stanowiąca otocznie pałacu położona na szczycie skarpy (wzgórzu zamkowym) to fragmenty dawnego ogrodu ozdobnego z klombami, podjazdami i trawnikami, obsadzona obecnie krzewami. Część dolna u podnóża skarpy oddzielona obniżeniem dawnego łożyska młynówki zawiera: żwirowe alejki z krawężnikami, nieutwardzone ścieżki oraz boisko (w zimie lodowisko) w zagłębieniu ziemnym wykonane w epoce czynów społecznych i fragment ogródka jordanowskiego. Obecnie park nie pozostaje w granicach pierwotnych. W czasie budowy wału przeciwpowodziowego Skawy odłączono od parku część przylegającą bezpośrednio do Skawy. Sad przyparkowy w części południowo-wschodniej wycięto i zamieniono na pola uprawne. W dolnej części parku zmieniono układ ścieżek, wyodrębniono ogródek jordanowski, istniejący w szczątkowej postaci do dziś. Skarpa łącząca obydwa poziomy parku jest zachwaszczona samosiewami i uległa w czasie powodzi w 2001 r. częściowemu podmyciu. Wiele drzew w parku po opadnięciu wody uległo zniszczeniu z braku stabilności podłoża i podmyciu korzeni. Leżące drzewa trzeba było usunąć. Obecnie park ma dwóch właścicieli: Rybacki Zakład Doświadczalny z Olsztyna i Skarb Państwa jest właścicielem górnej części parku. Urząd Miasta w Zatorze jest właścicielem dolnej zalesionej części parku. Przyroda Obszar parku i gmina Zator już wkrótce zostaną zaliczone do obszaru Natura 2000 decyzją Ministra Środowiska. Właśnie w naszej gminie trwają dyskusje nad związanymi z tym obszarem korzyściami i utrudnieniami. Jedno jest pewne, że nasza gmina ma bardzo ciekawą przyrodę i bioróżnorodność gatunkową, skoro zasługuje na tytuł obszaru Natura 2000. Roślinność parku reprezentowana jest przez popularną szatę roślinną, stale poddawaną wpływowi człowieka. Najstarsze okazy drzew: dęby szypułkowe (Quercus robur) o obwodach 350-400 cm, klony (Acer pseudoplatonus) o obwodach 335-350 cm, graby (Carpinus betulus) o obwodach 230-250 cm, liczą około 200 lat i stanowią żywe pomniki upamiętniające lata młodości parku. Większość do drzewostan młody, którego wiek datowany jest na około 20-60 lat. Na terenie parku występują: jesion wyniosły (Fraxinus excelsior), olsza czarna (Alnus glutinosa), lipa drobnolistna (Tilia cordata), jarząb pospolity (Sorbus aucuparia), kasztanowiec biały (Aesculus hippocastanus), sosna wejmutka (Pinus strobus), modrzew europejski (Larix europaea). Wśród krzewów spotkać można: jałowiec pospolity, żywotnik zachodni, bez lilak pospolity, żylistek szorstki, leszczynę, forsycję zwisłą, czeremchę zwyczajną, jaśminowiec wonny. Wczesną wiosną, gdy drzewa nie posiadają jeszcze liści park urzeka pięknym białym kobiercem zawilca gajowego, z żółtymi wstawkami ziarnopłonu wiosennego oraz zapachem rosnącego tutaj czosnku. Nieco później zakwita kokoryczka wielokwiatowa. Park najpiękniejszy jest wczesną wiosną, potem pojawiają się chwasty, głównie pokrzywa zwyczajna i zagłusza całą pozostałą roślinność runa. Niezwykłych doznań słuchowych dostarczają bardzo liczne ptaki: sikorki, zięby, dzwońce, dzięcioły i słowiki. EDYTUJ - teraz możesz uzupełnić opis tego parku przy pomocy WIKI na naszej nowej stronie Parki 2.0 opis parku | ścieżka | bibliografia | galeria | autorzy |
|
Projekt w 2006 i 2007 roku finansowany był ze środków
Rządowego Programu "Fundusz Inicjatyw Obywatelskich"
